काठमाडौं । टाउको दुख्ने समस्या हुँदा धेरैले थकान वा तनावको असर ठानेर बेवास्ता गर्ने गर्छन्। तर सबै प्रकारका टाउको दुखाइ एकै किसिमका हुँदैनन्। सामान्य तनावका कारण हुने टाउको दुखाइमा प्रायः टाउकोमा दबाब वा कसिएको जस्तो महसुस हुन्छ भने माइग्रेनमा धड्किएजस्तो दुखाइ, वाकवाकी लाग्ने तथा तेज प्रकाश र आवाज सहन गाह्रो हुनेजस्ता लक्षण देखिन सक्छन्।

दुखाइ कहाँ भइरहेको छ, कति समयसम्म रहन्छ र त्यससँगै अन्य कस्ता लक्षण देखिन्छन् भन्ने आधारमा सामान्य टाउको दुखाइ र माइग्रेनबीचको भिन्नता बुझ्न सकिन्छ।

१. टाउकोको कुन भाग दुख्छ ?

तनावका कारण हुने सामान्य टाउको दुखाइमा प्रायः टाउकोको दुवैपट्टि दबाब वा कसिएको जस्तो महसुस हुन्छ। टाउको वरिपरि कसैले बाँधेजस्तो अनुभव पनि हुन सक्छ।

माइग्रेनमा भने प्रायः टाउकोको एकातिर धड्किएजस्तो दुखाइ हुन्छ। यद्यपि, कतिपय अवस्थामा टाउकोको दुवै भागमा पनि दुखाइ हुन सक्छ। त्यसैले दुखाइ भएको स्थानका आधारमा मात्रै माइग्रेन पहिचान गर्न सकिँदैन।

२. दुखाइसँगै अन्य लक्षण देखिन्छन् ?

सामान्य टाउको दुखाइमा हल्का वा मध्यम दुखाइसँगै टाउको भारी भएको महसुस हुन सक्छ। तर माइग्रेनमा दुखाइसँगै वाकवाकी लाग्ने, बान्ता हुने तथा तेज प्रकाश वा चर्को आवाजले असहज बनाउने लक्षण देखिन सक्छन्।

माइग्रेन भएका व्यक्तिलाई शान्त र अँध्यारो कोठामा आराम गर्न मन लाग्न सक्छ। हिँडडुल गर्ने, सिँढी चढ्ने वा अन्य सामान्य शारीरिक गतिविधि गर्दा पनि दुखाइ बढ्न सक्छ।

३. कति समयसम्म रहन्छ दुखाइ ?

तनावका कारण हुने टाउको दुखाइ करिब ३० मिनेटदेखि केही घण्टासम्म रहन सक्छ। यसको अवधि व्यक्तिअनुसार फरक हुन्छ।

माइग्रेनको आक्रमण भने उपचार नगर्दा सामान्यतया ४ देखि ७२ घण्टासम्म रहन सक्छ। यस अवधिमा दुखाइको तीव्रता घटबढ हुन सक्छ। बारम्बार टाउको दुख्ने वा दुखाइका कारण दैनिक कामकाज प्रभावित हुने अवस्था छ भने चिकित्सकसँग परामर्श लिनुपर्छ।

४. आँखाअगाडि चमक वा रेखा देखिन्छन् ?

माइग्रेन भएका केही व्यक्तिमा टाउको दुख्नुअघि वा दुखाइका क्रममा दृष्टिमा परिवर्तन देखिन सक्छ। यसलाई ‘माइग्रेन अरा’ भनिन्छ।

यस अवस्थामा आँखाअगाडि चम्किलो प्रकाश, बाङ्गोटिङ्गो रेखा वा धब्बा देखिन सक्छन्। कतिपयलाई हातखुट्टामा झमझम हुने वा बोल्न कठिनाइ हुने समस्या पनि हुन सक्छ। तर सबै माइग्रेनका बिरामीमा यस्तो लक्षण देखिँदैन।

पहिलोपटक अचानक दृष्टि परिवर्तन हुने, हातखुट्टा कमजोर हुने वा बोल्न कठिनाइ हुनेजस्ता लक्षण देखिएमा त्यसलाई माइग्रेन मात्रै ठानेर बेवास्ता गर्नु हुँदैन। यस्ता लक्षण स्ट्रोकजस्ता गम्भीर समस्याका संकेत पनि हुन सक्ने भएकाले तत्काल आपत्कालीन चिकित्सा सहायता लिनुपर्छ।

५. प्रकाश र आवाजले कति असर गर्छ ?

सामान्य तनावजन्य टाउको दुखाइमा पनि प्रकाश वा आवाजले असहज बनाउन सक्छ। तर माइग्रेनमा तेज प्रकाश र चर्को आवाजप्रति संवेदनशीलता बढी देखिन सक्छ।

यस्तो अवस्थामा सामान्य उज्यालो वा वरिपरिको आवाजसमेत सहन गाह्रो हुन सक्छ। अँध्यारो र शान्त ठाउँमा आराम गर्दा सहज महसुस हुन सक्छ।

६. शारीरिक गतिविधिले दुखाइ बढ्छ ?

तनावका कारण हुने टाउको दुखाइमा सामान्य हिँडडुल गर्दा दुखाइ अनिवार्य रूपमा बढ्छ भन्ने हुँदैन। तर माइग्रेनमा हिँड्ने, सिँढी चढ्ने वा अन्य शारीरिक गतिविधिले दुखाइ बढाउन सक्छ।

धड्किएजस्तो दुखाइसँगै वाकवाकी लाग्ने र प्रकाश वा आवाज सहन गाह्रो हुने लक्षण पनि छन् भने माइग्रेनको सम्भावना हुन सक्छ। यद्यपि, सही पहिचानका लागि चिकित्सकीय मूल्याङ्कन आवश्यक हुन्छ।

सामान्य टाउको दुखाइ र माइग्रेन कसरी छुट्याउने ?

टाउकोमा दबाब वा कसिएको जस्तो दुखाइ तनावजन्य टाउको दुखाइको सामान्य विशेषता हो। यसको विपरीत, धड्किएजस्तो दुखाइ, वाकवाकी, प्रकाश तथा आवाजप्रतिको संवेदनशीलता र शारीरिक गतिविधिले दुखाइ बढ्नु माइग्रेनका सम्भावित संकेत हुन्।

तर यी लक्षण एकअर्कासँग मिल्न सक्ने भएकाले लक्षणका आधारमा मात्रै आफैँले रोगको निदान गर्नु उचित हुँदैन। टाउको दुखाइको प्रकृति, अवधि, अन्य लक्षण र स्वास्थ्य इतिहासका आधारमा चिकित्सकले आवश्यक मूल्याङ्कन गर्छन्।

अचानक अत्यन्तै चर्को टाउको दुखाइ भएमा वा टाउको दुखाइसँगै बेहोस हुने, ज्वरो र घाँटी कडा हुने, कमजोरी वा बोल्न कठिनाइ हुनेजस्ता लक्षण देखिएमा तत्काल चिकित्सा सहायता लिनुपर्छ।